Recensie Lectuur

Share Button

Confronterend

 

Black_Mass_JohnGrayJohn Gray – Black mass: How religion led the world into crisis*

 

Voormalig hoogleraar John Gray wordt wel een kameleon genoemd. Eerst is hij voorstander van een bepaalde politieke stroming, maar een aantal jaren later opent hij de aanval erop. In dit boek is daar echter geen sprake van. Gray borduurt voort op zijn eerder verschenen werk ‘Straw Dogs: Thoughts on Humans and Other Animals’ (2003). Daarin uit hij bezwaren tegen een wereldbeeld dat is gestoeld op religieuze ideologieën.

Gray vindt religieuze ideologieën maar niets omdat ze utopisch en dus onrealistisch zijn. Het is allemaal begonnen met het christendom, dat gelooft dat de geschiedenis van de mensheid in de richting gaat van een bepaald doel.

Allerlei seculiere bewegingen, zoals het communisme, nazisme en liberalisme, doen volgens Gray hetzelfde. Daarbij is God weliswaar vervangen door de mens, maar dat is slechts een variatie op het thema dat het in de toekomst allemaal beter wordt. Het ‘geloof in de vooruitgang’ vindt hij dan ook utopisch.

Volgens Gray leidt utopisch denken tot rampen. Hij illustreert dat aan de hand van de geschiedenis van de 20e eeuw. Met de komst van het sovjetcommunisme deed namelijk een nieuw element zijn intrede: massaal geweld. De eerste communisten keken dat af van de Franse revolutie, bij wie het ook succes had. Een ander voorbeeld dat hij noemt is ‘De grote sprong voorwaarts’ in het China tussen 1958 en 1961. Tijdens deze revolutie werden maar liefst 38 miljoen mensen de dood ingejaagd.

De meeste aandacht van Gray gaat uit naar het meest recente utopische fiasco, de Golfoorlog. Volgens Gray onder andere het gevolg van utopisch denken van Bush en Blair. Daarnaast was het natuurlijk niets meer en niets minder dan een oorlog om olie. Nog vóór de aanslagen van 11 september 2001, was de regering Bush al van plan ten strijde te trekken. Je kan dus ook zeggen dat men misbruik maakte van utopische ideeën, zonder er echt in te geloven. Hoe dan ook, zegt Gray, 9/11 kwam als geroepen. De heilige ‘oorlog tegen het terrorisme’ was geboren.

Na de terugblik, kijkt Gray vooruit. Hij waarschuwt ons dat als we niet uitkijken, ook de 21e eeuw zal worden gekenmerkt door tal van verwoestende conflicten. Deze zullen het gevolg zijn van utopische denkbeelden in combinatie met het schaarser worden van veel grondstoffen. Een apocalyptisch scenario, dat echter is te voorkomen aldus Gray.

Het belangrijkste dat moet veranderen is volgens Gray onze huidige kijk op de mens. Gray vindt dat we eens moeten ophouden met net te doen alsof mensen van nature vreedzaam zijn. Dat zijn ze helemaal niet, simpelweg omdat mensen vaak verschillende en tegengestelde belangen hebben. Het streven naar harmonie acht hij dan ook niet reëel.

Waar Gray overigens ook op wijst is dat de mens behoefte heeft aan religie. Deze behoefte verbieden, of streven naar het enige ware geloof, is ingaan tegen de menselijke natuur. Volgens Gray is het beter te erkennen dat de behoefte aan religie nu eenmaal bestaat en dat er verschillende manieren zijn waarop mensen daar uiting aan willen geven.

Tot zover lijkt het er op dat Gray slechts pleit voor meer wederzijds begrip. Daar pleit hij ook voor, maar dat is niet het hele verhaal. Het grootste obstakel voor vrede is volgens Gray een gebrek aan zelfkennis. We moeten eerst in de spiegel kijken en daarbij beseffen dat al onze toekomstbeelden utopisch zijn.

Gray vindt utopische denkbeelden gevaarlijk omdat een samenleving die voor iedereen het beste is, niet is te realiseren. Het afschilderen van bijvoorbeeld de Islam als slechter dan het westerse denken, is behalve een valse voorstelling van zaken, ook gevaarlijk. En ten aanzien van het vooruitgangsgeloof zegt hij dat duidelijk mag zijn dat meer kennis, nog niet automatisch leidt tot beter doen.

Sommigen vinden Gray pessimistisch. Dat is niet zo vreemd want Gray schetst een beeld van de geschiedenis en van de toekomst als een waarin de oorspronkelijke christelijke gedachte is onteerd, zoals in een zwarte mis. Wie echter verder kijkt en realistisch is (zoals Gray ons adviseert), ziet dat er wel degelijk oplossingen mogelijk zijn. Geen oplossingen in de zin van nieuwe utopieën – dan raken we van de regen in de drup en Gray stapt niet in die valkuil – maar wel dat het erop aankomt dat we beter kijken naar de wereld en in de eerste plaats naar onszelf. Gray – kameleon of niet – slaat daarmee de spijker op zijn kop.

sterren 8

blackmass2bJohn Gray – Black mass: How religion led the world into crisis

Uitgeverij Random House of Canada

2008

* Anders dan de Canadese uitgave luidt de subtitel van de Amerikaanse en Europese uitgave: ‘Apocalyptic Religion and the Death of Utopia’.

Het boek verscheen ook in het Nederlands onder de titel: ‘Zwarte mis: religieus fundamentalisme en de moderne utopieën’. Het is alleen nog 2e hands verkrijgbaar.

Share Button

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *